สนามข่าว 7 สี

กล้าลองกล้าลุย : ช่างทอง อาชีพแห่งภูมิปัญญาไทย จ.สุโขทัย

กล้าลองกล้าลุย วันนี้ คุณต้นกล้า ชัยอนันต์ ยังอยู่ที่เบื้องหลังของอาชีพ "ช่างทอง อาชีพแห่งภูมิปัญญาไทย" เมื่อวานนี้ได้เห็นขั้นตอนของการร่อนทองบางส่วนไปแล้ว วันนี้ตามให้กำลังใจการร่อนทองกันต่อ จะขายได้เงินกี่บาท พร้อมกับตามติดอาชีพช่างทอง อาชีพที่เริ่มหาคนทำได้ยากขึ้นทุกวัน ไปติดตามชมพร้อมกันใน กล้าลองกล้าลุย

วันนี้ กล้าลองกล้าลุย พร้อมกับทีมงาน เรายังคงปักหลักกันอยู่ที่บ้านหาดเบี้ย ในอำเภอปากชม จังหวัดเลย กับการตามหาทองคำ อีกหนึ่งอาชีพของชาวบ้าน ที่ออกมาร่อนทองกลางแม่น้ำโขงกันต่อ

หลังจากร่อนจนได้ทองคำ และใช้ปรอทจับในขั้นตอนการเนืองเสร็จแล้ว ขั้นตอนต่อไปคือการรัดปรอท โดยจะเทลงไปบนผ้าขาวบาง ค่อย ๆ รัด และรีดเอาน้ำออก ทีละนิดๆ อย่างเบามือนะครับ

แม่ ๆ บอกว่า คนที่ทำขั้นตอนนี้เป็นมีอยู่ไม่กี่คน ถ้ารัดไม่ดีปรอทก็จะหลุดออกไป พร้อมกับทองจนหมด สุดท้ายแล้วเราถึงจะได้ทองคำที่พร้อมเอาไปขาย ซึ่งหน้าตาก็จะเป็นแบบนี้ ก้อนเล็กมาก ๆ กว่าจะได้ขนาดเท่านี้ต้องใช้แรงแบกหาม เอาหินและทรายมาร่อนกันหลายหาบเลย

กว่าจะได้ขนาดนี้ ร่อนที 20 หาบ หรือ 40 ถัง บางทีใช้เวลากันสองสามวัน หรือแม่เนียมบอกว่า นี่เป็นอาชีพที่ทำกันมานาน อาศัยช่วงเวลาที่น้ำโขงแห้งนี่แหละมาขุดมาร่อน ที่แปลกก็คือ เราจะเจอทองคำก็เฉพาะที่จุดนี้ ที่บ้านหาดเบี้ย เท่านั้น

ในสมัยก่อน ทองคำหาง่าย ร่อนทีก็ได้ก้อนใหญ่ ๆ เจอที่มาพร้อมกับก้อนหิน แบบนี้ก็มี สุดท้ายถึงเอาไปเผาให้เหลือแต่ทองคำบริสุทธิ์ล้วน ๆ แล้วถึงขายให้กับร้านทอง แต่ขั้นตอนต่อจากนี้ไม่ได้ง่าย ๆ โดยเฉพาะกับอาชีพที่เราเรียกกันว่า...“ช่างทอง”

เพราะทองคำตามธรรมชาติ เริ่มหายาก ร้านทองต่าง ๆ จึงต้องใช้ทองคำแท่งมาทำเป็นทองรูปพรรณ อีกจุดที่ผมจะพามาเกาะติด คือที่นี่ ที่บ้านเจ้าจอม ในอำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย ร้านทองที่ยังคงรักษารูปแบบของการทำทองโบราณ หรือที่เรียกกันว่า ทองสุโขทัย

ทองคำแท่งจะถูกนำไปหลอมด้วยร้อนสูงจนละลาย และเทลงไปในเบ้า ที่มีความกว้างและยาวเล็กบ้าง ใหญ่บ้าง ตามลักษณะของทองที่จะนำไปใช้ จากนั้นก็นำมารีด ที่เรียกกันว่า รีดแผ่น ปัจจุบันนี้ใช้เครื่องจักรช่วยรีด ทำให้ประหยัดเวลาในขั้นตอนนี้ได้มากขึ้น การรีดแผ่น ส่วนใหญ่ก็จะนำไปทำพวกกำไรข้อมือ หรือทองรูปพรรณ ขนาดชิ้นใหญ่ ๆ 

ส่วนขั้นตอนของการรีดลวด จะนำทองที่หลอม และเทลงในเบ้ายาว ๆ จากนั้นก็นำไปเข้าเครื่อง เพื่อรีดให้มีขนาดที่ยาวและเล็ก จนสามารถนำไปดึงต่อได้ เป็นการดึงหลาย ๆ ครั้ง ผ่านรูที่มีขนาดเล็กลง ๆ จนได้ขนาดที่ต้องการ ส่วนใหญ่ก็นำไปถักทำสร้อยคอรูปแบบการดึง ก็จะคล้าย ๆ กับการทำเครื่องเงิน ที่ผมเองเคยไปเกาะติดมาที่จังหวัดน่าน ช่างทอง...ไม่ได้แค่ต้องรีดทอง หรือดึงทองเป็นเท่านั้น พี่วีกับพี่จอม เจ้าของร้านทองบ้านเจ้าจอมบอกว่า อาชีพนี้ ต้องอาศัยความอดทนสูง ที่สำคัญช่างทองทุกคนจะมาทำงานในร้านได้ต้องผ่านการฝึกนี้ก่อน ถือเป็นด่านแรกเพื่อทดสอบ และเป็นด่านวัดใจ ว่าพร้อมที่จะมาเป็นช่างทองได้หรือไม่ ทองเส้นเล็ก ๆ ที่ม้วนเสร็จแล้ว จะถูกตัดครึ่ง กลายเป็นชิ้นที่เล็กลงอีก จากนั้นก็จะต้องใช้ความร้อนเป่าให้เป็นก้อนกลม ๆ ช่างทองมือใหม่อย่างผม แค่งานแรกก็ถือว่าหินพอสมควร

การฝึกเป่าไข่เป็นงานพื้นฐานอย่างแรกของอาชีพช่างทอง ฝึกสมาธิ และความอดทน ฝึกการรู้จักควบคุมความร้อน และกำลังไฟ อาศัยใช้เท้าของเราอีกข้าง คอยถีบดันลมข้างล่างให้เป็นจังหวะแบบนี้นะครับ

เรียกว่า ทำไปก็เกร็งไป เพราะมือของเราก็ต้องทิ้งระยะห่าง จากทองที่เป่าให้เป็นก้อนกลม ๆ ซึ่งมันมีขนาดเล็กมาก ที่สำคัญถ้าเป่าแรงเกินทองทั้งหมดก็จะปลิวหายไปเลย หรือไม่ก็กระเด็นติดกันเป็นก้อน ถือว่าใช้ไม่ได้

จากด่านแรก ถ้าฝึกเป่าไข่เสร็จแล้ว ก็ต้องฝึกเรียงไข่ต่อ โดยนำทองลูกเล็ก ๆ ที่เราเป่าได้เอามาเรียงให้เป็นลายต่าง ๆ จากนั้นก็ฝึกไต่ระดับความยากขึ้นเรื่อย ๆ จนกระทั่งถึงขั้นตอนการประดิษฐ์ลวดลายอย่างการถักทอง หรือขึ้นชิ้นงานตามแบบ ตามออเดอร์ของลูกค้า เห็นไหม อาชีพช่างทองไม่ได้ทำกันง่าย ๆ ซึ่งด้วยเอกลักษณ์ และความปราณีต ที่พี่วีกับพี่จอม เน้นย้ำกับช่างทองอยู่เสมอ ทำให้ทองของบ้านเจ้าจอม โดดเด่นในเรื่องความสวยงาม ไม่เหมือนใคร สะท้อนความเป็นทองสุโขทัย ที่ถือเป็นทองโบราณ แต่พร้อมปรับเปลี่ยนรูปแบบให้ทันสมัยตามความต้องการของลูกค้าในปัจจุบัน พร้อมกับบอกเคล็ดลับในการดูว่าเป็นทองของจริง หรือของปลอม มาให้ด้วย

นี่แหละ ถ้าไม่อยากโดนหลอกเรื่องทองปลอมพิสูจน์กันได้ง่าย ๆ ด้วยการใช้ไฟร้อน ๆ เผา ถ้าเป็นทองปลอมจะมีสีดำขึ้นมาอย่างเห็นได้ชัด ในขณะที่ถ้าเป็นทองจริง ผายังไงก็ไม่ดำ