เคยสงสัยกันไหม เวลาไปเที่ยวทะเล เราจะเจอก้อนทรายกลม ๆ จิ๋ว ๆ หลายก้อนวางเรียงกันราวกับศิลปินมาสรรค์สร้างผลงานเอาไว้ริมชายหาด รอต้อนรับผู้มาเยือนจากต่างถิ่นให้ชื่นชมผลงานชิ้นนี้ แต่บอกก่อนเลยว่านี่ไม่ใช่ปรากฏการณ์ธรรมชาติ ไม่ใช่สิ่งลี้ลับหรือเกิดขึ้นจากฝีมือของสิ่งมีชีวิตลึกลับแต่อย่างใด แต่ผลงานที่ใช้เม็ดทรายเปรียบดั่งสีที่ถูกละเลงลงบนแผ่นกระดาษที่เรียกว่าชายหาดชิ้นนี้ ถูกสร้างขึ้นโดยสิ่งมีชีวิตตัวจิ๋ว ปูทหาร และไม่ใช่แค่ความเป็นศิลปินภายในตัวเท่านั้นที่ทำให้ปูทหารน่าสนใจ แต่สิ่งมีชีวิตชนิดนี้ยังเปรียบเสมือนเทศบาลแห่งชายหาดอีกด้วย
ไม่ต้องแปลกใจครับว่าทำไมเจ้าปูทหารถึงหลงเหลือไว้เพียงผลงานให้ได้เชยชม แต่ไม่เคยปรากฏตัวให้เราได้ยลโฉมราวกับอันตรธานหายไปกับคลื่นลม เพราะเจ้าปูทหารนั้นมีขนาดความกว้างของกระดองเพียง 1 เซนติเมตรเท่านั้น และยังสามารถปรับสีสันของร่างกายให้กลมกลืนไปกับผืนทรายเพื่ออำพรางตัวจากศัตรูได้ด้วย แล้วเคยสังเกตกันไหม ว่าก้อนทรายกลม ๆ เหล่านั้น มักจะล้อมรอบอยู่บริเวณรูทรายขนาดเล็กรูหนึ่ง นั่นแหละบ้านของ ปูทหาร
ปูทหาร เป็นสัตว์ทะเลที่สามารถพบเห็นเป็นจำนวนมากบนหาดทราย แพร่กระจายตั้งแต่ตอนบนสุดของหาดซึ่งเป็นเขตที่น้ำทะเลขึ้นไม่ถึง ไปจนถึงพื้นทรายในเขตน้ำลงต่ำสุดออกไปจนถึงนอกชายฝั่ง อย่างที่บอกว่าเจ้าปูทหารจะขุดรูเพื่อเป็นที่อยู่อาศัย หลบซ่อนตัวจากศัตรู เมื่อน้ำลงจึงจะออกมาจากรูเพื่อหากิน เมื่อน้ำขึ้นหรือเมื่อมีภัยก็จะหนีลงรู แล้วใช้ทรายปิดปากรู แต่เห็นตัวจิ๋วแบบนี้ ปูทหาร ยังวิ่งได้อย่างรวดเร็วอีกด้วย ดูขัดกับชื่อปูทหารที่ควรจะดุดันต่อสู้ศัตรู แต่เจ้าปูทหารมักจะหนีเสียมากกว่า อย่างไรก็ตาม เจ้าปูทหารมักจะอาศัยอยู่รวมกันเป็นฝูงใหญ่ และลักษณะของกระดองยังเป็นทรงกลมสีสันสดใสดูคล้ายหมวกเหล็กของทหาร นี่จึงเป็นที่มาของชื่อ ปูทหาร แต่ถึงแม้ว่าอยู่รวมกันเป็นฝูงใหญ่ แต่รูที่เราเห็นบนพื้นทรายนั้น จะมีปูทหารอาศัยอยู่เพียงตัวเดียว หากใครพลัดหลงเข้าผิดบ้าน ก็จะโดนเจ้าของบ้านไล่ตะเพิดออกมา
แล้วทรายก้อนกลม ๆ เหล่านั้น เกิดขึ้นได้ยังไง ต้องบอกว่าปูทหาร อาศัยอยู่บนหาดทราย ก็ต้องหากินบนหาดทราย เศษซากพืช ซากสัตว์ แพลงก์ตอนและสารอินทรีย์ตามชายหาด เหล่านี้คืออาหารของเจ้าปูจิ๋วชนิดนี่ จึงเรียกได้ว่าปูทหาร เปรียบเสมือนเทศบาลที่คอยทำความสะอาดชายหาดอยู่เป็นประจำ ด้วยการใช้ก้าม ช้อนเอาทรายขึ้นมาที่ปากแล้วพลิกด้วยความเร็ว โดยที่ปากจะมีขนคล้ายช้อนกรองกินอาหาร พอกินเสร็จก็จะพลิกก้อนทรายทิ้งลงบนพื้น จนกลายเป็นกลุ่มก้อนทรายอย่างที่เราได้เห็นกัน และที่สำคัญ ปูทหาร กับ ปูลม เป็นปูคนละชนิดกันนะ
สำหรับในประเทศไทย มีปูทหารอยู่ 2 วงศ์ (Family) 15 ชนิด แบ่งเป็น 2 กลุ่ม คือกลุ่มปูทหาร (Family Dotillidae) พบ 13 ชนิด และ กลุ่มปูทหารยักษ์ (Family Mictyridae) พบ 2 ชนิด ถือเป็นปูที่มีการปรับตัวได้ดีต่อการเปลี่ยนแปลงของสภาวะแวดล้อม ดังนั้นหาดทรายที่ไม่พบปูทหารจึงเชื่อได้ว่าเป็นหาดทรายที่มีการถูกคุกคาม ซึ่งน่าจะเกิดมาจากปัญหาแหล่งที่อยู่อาศัยถูกทำลาย หรือการได้รับมลพิษอย่างรุนแรง ดังนั้นปูทหารจึงอาจใช้เป็นดัชนีตัวหนึ่งใช้ในการชี้วัดความเสื่อมโทรมของระบบนิเวศหาดทรายซึ่งเกิดจากการถูกคุกคามโดยมนุษย์ได้
ขอบคุณข้อมูลจาก
สถาบันวิจัยและพัฒนาทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง
ศูนย์ปฏิบัติการอุทยานแห่งชาติทางทะเลที่ 3 จ.ตรัง กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืช
